حسن حسن زاده آملى
47
دروس اتحاد عاقل به معقول (فارسى)
از قديم بودن و قديم نبودن آن لازم آيد كه نفوس تمام انسانها حتى انبياء و اولياء ذاتا يك طور باشند و اختلاف به امور خارج از ذات باشد ، و مفاسدى بر اين مرام لازم مىآيد . و در اين مطلب انسان در حيرت مىافتد كه اين بزرگان تفاوت و درجات انسانها را چگونه از امور زائد بر ذات گوهر نفس مىدانند ! علاوه اينكه نحوهء تقّرر اين امور زائده را كه هيئات و كمالات مكتسبهاند به چه نحو مىدانند ؟ و به بيان مرحوم استادم آية اللّه علّامهء رفيعى قزوينى ( قدّه ) نهايت تعجّب و حيرت از شيخ رئيس ابن سينا است كه مىگويد : نفس ناطقهء يك فرد عالم متبحّر حكيم در سّن هفتاد سال مثلا از حيث درجهء وجود مطابق با زمانى است كه اين مرد شيرخوار بوده است ، فقط تفاوت بين دو حال را به پيدايش اعراض و صفات كماليّه مىداند كه در ابتداء نبودند و در سّن كمال ، به تحصيل و اكتساب حاصل گرديدهاند بدون اينكه كوچكترين تفاوتى در جوهر ذات نفس حاصل شود . و اين قول مخالف وجدان صريح هر عاقلى است كه مراجعهء به ذات خود نمايد . بارى خلاصهء كلام و اصل محقّق آن در امر نفس چنان است كه جناب صدر اعاظم فلاسفه در فصل ششم باب پنجم نفس « اسفار » ج 4 ص 60 فرمايد : « ان لها تطورات جوهريّة ، و تحّولات ذاتيّة من حّد الاحساس الى حّد التعقّل ، فتارة تتّحد بالحّس و ذلك فى اوائل حدوثها و تكّونها ، و طورا تبلغ الى حّد التخيّل فتتّحد بالخيال ، و اذا بلغ الى مقام تحضر عندها المعقولات مشاهدة تصير عقلا مفارقا متبّرىء الذات عن الاجرام و الجرميّات . و ما أسخف القول بأن النفس عند كونها صورة الطفل بل الجنين الى حدّ كونها عقلا بالفعل مستحضرة للمعقولات مجاورة للملأ الأعلى عند المقّربين جوهر واحد بلا تفاوت فى ذاته ، انّما التفاوت فى اضافاته و أعراضه اللاحقة حتّى أنّ النفس البله و الصبيان و نفوس الانبياء عليهم السّلام متّحدة بالحقيقة و الماهيّة و انّما الاختلاف و التفاوت بينهم بضمائم خارجة بعضها من باب السلوب و الاضافات و بعضها من باب الانفعالات و بعضها من باب الكيفيات ، فاذا كان